คำแนะนำสำหรับพ่อแม่ ผู้ปกครอง และลูกน้อยเกี่ยวกับวัคซีนโปลิโอ

ในโลกที่โรคติดเชื้อหลายชนิดสามารถป้องกันได้ด้วยวัคซีน วัคซีนโปลิโอ ยังคงเป็นหนึ่งในวัคซีนพื้นฐานที่มีความสำคัญต่อเด็กทุกคน แม้ประเทศไทยจะไม่พบผู้ป่วยโปลิโอมาหลายปี แต่การให้ลูกได้รับวัคซีนโปลิโอครบถ้วนยังเป็นเกราะป้องกันที่จำเป็น เพื่อช่วยลดโอกาสการกลับมาระบาดของโรค และลดความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนรุนแรงหากเกิดการติดเชื้อขึ้น บทความนี้จึงจัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลเกี่ยวกับวัคซีนโปลิโอในด้านประเภท วิธีการให้ ตารางการรับวัคซีน สิทธิ์ในการรับบริการ ผลข้างเคียงที่อาจพบ รวมถึงข้อควรระวัง และแนวทางดูแลลูกน้อยทั้งก่อนและหลังได้รับวัคซีนอย่างเหมาะสม

ตรวจสอบบทความโดย: พิมพ์พิชญา จันทร์หอม
พยาบาลศาสตรบัณฑิต การพยาบาลและการผดุงครรภ์
การพยาบาลเฉพาะทางผู้ป่วยผู้ใหญ่วิกฤต

เลือกอ่านตามหัวข้อที่ต้องการ

“วัคซีนโปลิโอ” คืออะไร? และทำไมยังจำเป็นที่สุดในยุคนี้

รู้จัก “โรคโปลิโอ” ภัยเงียบที่น่ากลัวกว่าที่คิด (สาเหตุที่ต้องฉีดวัคซีน)

เปรียบเทียบชัดๆ! “วัคซีนโปลิโอ” แบบหยอด (OPV) กับ แบบฉีด (IPV)

เปิดตารางวัคซีน! ลูกน้อยต้องรับ “วัคซีนโปลิโอ” กี่ครั้ง และเมื่อไหร่บ้าง?

“วัคซีนโปลิโอ” ฟรีไหม? ใช้สิทธิ์อะไร และฉีดได้ที่ไหน?

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย หลังลูกรับ “วัคซีนโปลิโอ” (ทั้งแบบหยอดและฉีด)

ไขความเชื่อฮิต: “หยอดวัคซีนโปลิโอ” แล้วต้อง “งดนมแม่” จริงหรือ?

ลืมพาลูกไปรับ “วัคซีนโปลิโอ” ตามนัด ต้องทำอย่างไร? ต้องเริ่มใหม่หรือไม่?

การดูแลลูกน้อย "ก่อน" และ "หลัง" รับวัคซีนโปลิโอ

ทำไมเด็กบางคนถึงได้ "วัคซีนโปลิโอแบบฉีด" (IPV) แค่ 1-2 เข็ม?

ผู้ใหญ่จำเป็นต้องฉีด "วัคซีนโปลิโอ" กระตุ้นหรือไม่? (โดยเฉพาะกลุ่มที่ต้องเดินทาง)

สรุป: "วัคซีนโปลิโอ" เกราะป้องกันความพิการ ที่พ่อแม่ห้ามพลาดเด็ดขาด

"วัคซีนโปลิโอ" คืออะไร? และทำไมยังจำเป็นที่สุดในยุคนี้

วัคซีนโปลิโอเป็นวัคซีนที่ช่วยป้องกันการติดเชื้อไวรัสโปลิโอซึ่งอาจทำให้เกิดอาการรุนแรงได้ หากร่างกายไม่มีภูมิคุ้มกันเพียงพอ ผู้ป่วยอาจมีอาการอัมพาตและเสี่ยงต่อภาวะพิการถาวรหรือภาวะแทรกซ้อนที่เป็นอันตรายอื่น ๆ ดังนั้นการได้รับวัคซีนโปลิโอจึงมีบทบาทสำคัญในการปกป้องสุขภาพของเด็ก ๆ เป็นอย่างมากแม้ประเทศไทยจะไม่มีรายงานผู้ป่วยโรคโปลิโอเป็นเวลาหลายปี แต่การให้วัคซีนโปลิโอยังคงเป็นสิ่งจำเป็น เพราะประเทศไทยเข้าร่วมโครงการกวาดล้างโรคโปลิโอระดับโลก การสร้างภูมิคุ้มกันในประชากรอย่างทั่วถึงจึงเป็นมาตรการสำคัญในการป้องกันไม่ให้โรคกลับมาระบาดอีกครั้งหากประชากรไม่ได้รับวัคซีนอย่างครอบคลุม ความเสี่ยงที่เชื้อจะถูกนำเข้ามาจากต่างประเทศและแพร่กระจายกว้างขึ้นก็จะเพิ่มมากขึ้น การได้รับวัคซีนโปลิโอครบตามแผนไม่เพียงช่วยปกป้องเด็กที่ได้รับวัคซีนเท่านั้น แต่ยังช่วยสร้างภูมิคุ้มกันระดับชุมชน ทำให้ลดโอกาสแพร่เชื้อในวงกว้างและช่วยให้สังคมปลอดภัยมากขึ้นด้วย

รู้จัก "โรคโปลิโอ" ภัยเงียบที่น่ากลัวกว่าที่คิด (สาเหตุที่ต้องฉีดวัคซีน)

โรคโปลิโอเกิดจากไวรัสโปลิโอ ซึ่งสามารถเข้าสู่ร่างกายและแพร่ไปยังระบบประสาทได้ โดยอาจทำให้เกิดอาการอัมพาตหรือส่งผลต่อการหายใจ ผู้ติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่มีอาการชัดเจนแสดงออกมา ผู้ที่แสดงอาการอาจมีผลกระทบรุนแรง เช่น อัมพาตแขนหรือขา , ระบบประสาทเสียหาย , ความยากลำบากในการหายใจ ซึ่งนำไปสู่ภาวะพิการหรือเสียชีวิตได้ในบางกรณี แต่ด้วยยังไม่มียารักษาเฉพาะสำหรับโปลิโอ การป้องกันผ่านวัคซีนโปลิโอจึงเป็นแนวทางหลักในการควบคุมโรคอย่างมีประสิทธิภาพ

เปรียบเทียบชัดๆ! "วัคซีนโปลิโอ" แบบหยอด (OPV) กับ แบบฉีด (IPV)

วัคซีนโปลิโอแบบหยอด หรือ OPV (Oral Polio Vaccine)

-การออกฤทธิ์ / ชนิดวัคซีน : ผลิตจากเชื้อเป็นที่ทำให้อ่อนฤทธิ์ ให้โดยการหยอดทางปาก

-ข้อดี / จุดแข็ง : ช่วยสร้างภูมิคุ้มกันในลำไส้ ซึ่งเป็นบริเวณที่ไวรัสเพิ่มจำนวน ลดการแพร่ของเชื้อในประชากร 

-ความเสี่ยง / ข้อควรระวัง : แม้พบได้ยากมาก แต่ OPV อาจเกี่ยวข้องกับภาวะภาวะอัมพาตจากวัคซีน

โปลิโอชนิดเชื้อเป็น  (Vaccine-Associated Paralytic Poliomyelitis : VAPP) ต้องได้รับวัคซีนครบตามกำหนด เพื่อให้ภูมิคุ้มกันเพียงพอและลดความเสี่ยงต่าง ๆ 

วัคซีนโปลิโอแบบฉีด หรือ IPV (Inactivated Poliovirus Vaccine )

-การออกฤทธิ์ / ชนิดวัคซีน : ผลิตจากเชื้อตาย ให้โดยการฉีดเข้ากล้ามเนื้อ

-ข้อดี / จุดแข็ง :  มีความปลอดภัยสูงมาก ไม่ทำให้เกิดโรคจากวัคซีนในคนปกติ ลดความกังวล

เรื่องภาวะที่อาจพบจากวัคซีนเชื้อเป็น

-ความเสี่ยง / ข้อควรระวัง :จำเป็นต้องฉีดโดยบุคลากรทางการแพทย์ 

ในบางช่วงอาจมีการปรับรูปแบบการให้ตามนโยบายหรือสถานการณ์วัคซีนคงคลัง

เปิดตารางวัคซีน! ลูกน้อยต้องรับ "วัคซีนโปลิโอ" กี่ครั้ง และเมื่อไหร่บ้าง?

ประเทศไทยมีการปรับสูตรการให้วัคซีนโปลิโอสำหรับเด็กเป็นสูตรใหม่ คือ 2 เข็ม IPV + 3 ครั้ง OPV 

เพื่อให้เด็กมีภูมิคุ้มกันที่ดีและครอบคลุมต่อไวรัสโปลิโอในช่วงวัยเด็ก โดยกำหนดช่วงอายุแนะนำดังนี้

📌 ตารางวัคซีนโปลิโอ (สูตรใหม่)

IPV ครั้งที่ 1 — แนะนำที่อายุ 2 เดือน

IPV ครั้งที่ 2 — แนะนำที่อายุ 4 เดือน

OPV ครั้งที่ 1 — แนะนำที่อายุ 6 เดือน

OPV ครั้งที่ 2 — แนะนำที่อายุ 1 ปี 6 เดือน

OPV ครั้งที่ 3 — แนะนำที่อายุ 4 ปี

สูตรใหม่นี้ช่วยให้เด็กได้รับทั้งวัคซีนชนิดฉีด (เชื้อตาย) เพื่อความปลอดภัยสูง และวัคซีนชนิดหยอด (เชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์) ที่ช่วยลดการแพร่เชื้อในชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ

"วัคซีนโปลิโอ" ฟรีไหม? ใช้สิทธิ์อะไร และฉีดได้ที่ไหน?

วัคซีนโปลิโอถูกบรรจุอยู่ในแผนงานวัคซีนสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคของประเทศไทย ซึ่งจัดบริการโดยรัฐให้กับเด็กตามกลุ่มเป้าหมาย โดยไม่เสียค่าใช้จ่ายสำหรับวัคซีนพื้นฐานตามโปรแกรม ผู้ปกครองสามารถพาเด็กไปรับวัคซีนโปลิโอได้ที่หน่วยบริการสาธารณสุขของรัฐ เช่น โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล หรือโรงพยาบาลของรัฐที่ร่วมระบบบริการวัคซีนขั้นพื้นฐาน

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย หลังลูกรับ "วัคซีนโปลิโอ" (ทั้งแบบหยอดและฉีด)

การให้วัคซีนโปลิโอ ทั้งชนิดหยอด (OPV) และชนิดฉีด (IPV) ถือว่ามีมาตรฐานความปลอดภัยสูงมาก แต่ก็มีข้อมูลด้านผลข้างเคียงและความเสี่ยงที่ควรรู้ไว้ เพื่อสังเกตอาการได้อย่างเหมาะสม

วัคซีนโปลิโอชนิดหยอด (OPV)

- อาจมีความเสี่ยง พบได้น้อยมาก ต่อภาวะ ภาวะอัมพาตจากวัคซีนชนิดเชื้อเป็น (VAPP)

- การใช้สูตร 2 IPV + 3 OPV ช่วยลดความเสี่ยงต่อภาวะอัมพาตจากวัคซีนชนิดเชื้อเป็น (VAPP) ลงได้อย่างมาก

- ต้องได้รับวัคซีน ครบตามจำนวนครั้ง ตามตาราง เพื่อให้ภูมิคุ้มกันต่อโปลิโอมีประสิทธิภาพที่สุด

วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด (IPV)

- มีความปลอดภัยสูงมาก และ ไม่ทำให้เกิดโรคจากวัคซีน เพราะผลิตจากเชื้อตาย

- ตามแนวทางของ กรมควบคุมโรค สามารถให้ IPV พร้อมกับวัคซีนอื่น ได้โดยไม่ลดทอนประสิทธิภาพ และไม่รบกวนการสร้างภูมิคุ้มกันร่วมกัน

ไขความเชื่อฮิต: "หยอดวัคซีนโปลิโอ" แล้วต้อง "งดนมแม่" จริงหรือ?

หลังจากตรวจสอบแนวทางการให้วัคซีนโปลิโอของประเทศไทย ไม่มีข้อแนะนำใด ที่ระบุให้ต้องงดนมแม่หลังจากให้วัคซีนโปลิโอ ไม่ว่าจะเป็นชนิดหยอด (OPV) หรือชนิดฉีด (IPV) เป็นข้อจำกัดโดยทั่วไปในเอกสารแนะนำการฉีดวัคซีนโปลิโอของไทย 

นอกจากนั้น การเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ถือว่ามีประโยชน์ในด้านภูมิคุ้มกันทั่วไปสำหรับเด็ก ซึ่งช่วยส่งเสริมสุขภาพโดยรวมของเด็กควบคู่กับการได้รับวัคซีนตามแผนปฏิบัติ

ลืมพาลูกไปรับ "วัคซีนโปลิโอ" ตามนัด ต้องทำอย่างไร? ต้องเริ่มใหม่หรือไม่?

หากพลาดนัดรับ วัคซีนโปลิโอ ไม่ว่าจะเป็นชนิดหยอด (OPV) หรือชนิดฉีด (IPV) ไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นฉีดใหม่ทั้งหมด  เด็กสามารถไปรับวัคซีนต่อได้เลยในการนัดครั้งถัดไป โดยเจ้าหน้าที่สาธารณสุขจะประเมินอายุและประวัติที่เคยได้รับจากสมุดรับวัคซีน เพื่อคำนวณเข็มที่ขาดและจัดตารางให้ต่อเนื่องตามสูตรปัจจุบัน

การดูแลลูกน้อย "ก่อน" และ "หลัง" รับวัคซีนโปลิโอ

ก่อนรับวัคซีนโปลิโอ

สำคัญที่สุดคือการมีเอกสารวัคซีนครบและการติดตามอย่างต่อเนื่องจากหน่วยบริการวัคซีนโดยเจ้าหน้าที่ที่ดูแลในพื้นที่ ซึ่งช่วยให้สามารถจัดการเข็มที่ขาดหรือเลื่อนให้ครบได้โดยไม่ต้องเริ่มแผนใหม่ทั้งหมด

หลังรับวัคซีนโปลิโอ

เฝ้าสังเกตอาการเด็กหลังรับวัคซีน โดยเฉพาะหลังเข็ม IPV หากมีอาการบวม แดง หรือผิดปกติที่บริเวณที่ฉีดควรดูแลและแจ้งเจ้าหน้าที่หากอาการไม่ดีขึ้น ฉีดเข็มถัดไปตามตารางวัคซีนโปลิโอ และนำสมุดวัคซีน / สมุดสุขภาพเด็กไปในทุกครั้งที่มาฉีดเพื่อบันทึกข้อมูลอย่างต่อเนื่อง

ทำไมเด็กบางคนถึงได้ "วัคซีนโปลิโอแบบฉีด" (IPV) แค่ 1-2 เข็ม?

สูตร 2 IPV + 3 OPV เป็นแนวทางแนะนำใหม่ที่ต้องการให้ IPV อย่างน้อย 2 ครั้งเพื่อเสริมภูมิคุ้มกันครบทุกสายพันธุ์ และลดความเสี่ยงจากวัคซีน OPV ที่อาจเกี่ยวข้อง กับไวรัสโปลิโอที่กลายพันธุ์จากวัคซีนและมีการแพร่ระบาดในชุมชน (circulating Vaccine-Derived Poliovirus : cVDPV) ในบางสถานการณ์ หากหน่วยบริการ IPV ขาดชั่วคราว จะมีแนวทางสำรองตามที่สมาคมหรือกรมควบคุมโรคแนะนำ โดยยังเน้นให้เด็กได้รับ IPV เมื่อเป็นไปได้เพื่อความครอบคลุมของภูมิคุ้มกัน สำหรับเด็กที่ก่อนหน้านี้ได้รับ OPV จำนวนหลายครั้ง แต่ IPV ยังได้รับไม่ครบ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขจะพิจารณาระยะเวลาและอายุเด็ก เพื่อจัดให้เข้ากับตารางที่เหมาะสมที่สุดโดยไม่จำเป็นต้องเริ่มนับใหม่เสมอไป

ผู้ใหญ่จำเป็นต้องฉีด "วัคซีนโปลิโอ" กระตุ้นหรือไม่? (โดยเฉพาะกลุ่มที่ต้องเดินทาง)

ครบตามขั้นตอนเมื่อเด็ก โดยปกติไม่จำเป็นต้องได้รับเข็มกระตุ้นเพิ่มเติมหากไม่มีปัจจัยเสี่ยงพิเศษ มีข้อแนะนำให้ผู้ใหญ่ที่อยู่ใน กลุ่มเสี่ยง ที่ควรพิจารณาฉีดวัคซีนโปลิโอเพิ่มเติม เช่น

-ผู้ที่จะเดินทางไปประเทศ/พื้นที่ที่ยังมีการระบาดของโปลิโอ 

-ผู้ที่ทำงานในห้องปฏิบัติการ หรือผู้สัมผัสเชื้อโปลิโอโดยตรง

-บุคลากรดูแลผู้ติดเชื้อหรือผู้ที่มีโอกาสสัมผัสใกล้ชิดกับเชื้อโปลิโอ 

สำหรับผู้ใหญ่ในกลุ่มเสี่ยงควรปรึกษาแพทย์ / คลินิกวัคซีน เพื่อตรวจสอบประวัติการได้รับวัคซีนโปลิโอ และรับคำแนะนำว่าจำเป็นต้องฉีดเพิ่มเติมหรือไม่ ตามสถานการณ์ส่วนบุคคล

สรุป: "วัคซีนโปลิโอ" เกราะป้องกันความพิการ ที่พ่อแม่ห้ามพลาดเด็ดขาด

วัคซีนโปลิโอเป็นวัคซีนพื้นฐานที่ยังจำเป็นสำหรับเด็ก แม้ประเทศไทยจะไม่พบผู้ป่วยบ่อย แต่การสร้างภูมิคุ้มกันอย่างต่อเนื่องช่วยป้องกันการกลับมาระบาดได้ โดยปัจจุบันแนะนำสูตร “2 IPV + 3 OPV” พร้อมช่วงอายุฉีดและหยอดที่กำหนดไว้ชัดเจน หากเด็กขาดนัดสามารถปรึกษาเจ้าหน้าที่เพื่อปรับให้ครบตามแผนได้

วัคซีนโปลิโอให้บริการฟรีตามโครงการของรัฐ ผู้ปกครองควรเก็บสมุดวัคซีนและนำไปทุกครั้งเมื่อรับบริการ พร้อมแจ้งเจ้าหน้าที่หากมีข้อสงสัยหรือเด็กมีภาวะพิเศษ สำหรับผู้ใหญ่ที่ได้รับวัคซีนครบตามวัยแล้วไม่จำเป็นต้องฉีดซ้ำ ยกเว้นผู้ที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง เช่น ต้องเดินทางไปพื้นที่ที่ยังพบเชื้อ หรือมีโอกาสสัมผัสไวรัสจากงานที่ทำ ซึ่งควรปรึกษาแพทย์ก่อน

อ้างอิงจาก

https://www.sikarin.com/health/%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%84%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B8%99%E0%B9%82%E0%B8%9B%E0%B8%A5%E0%B8%B4%E0%B9%82%E0%B8%AD

https://ddc.moph.go.th/uploads/files/3ead60995e9f9a5309f2456a171dc382.pdf

https://www.pidst.or.th/A746.mobile

https://www.bumrungrad.com/th/health-blog/february-2025/polio-vaccine

https://www.thaipediatrics.org/wp-content/uploads/2024/02/056.คำแนะนำการให้บริการวัคซีนป้องกันโรคโปลิโอ.pdf

https://www.pidst.or.th/A746.mobile

https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1434820230628091454.pdf

https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1382820230208093802.pdf

ภาพจาก Freepik